*Από την έντυπη έκδοση της εφ. “Γορτυνία”
Γράφει η Ελένη‑Στεφανία Καλαποδά, Αρχιτέκτονας – Urban Designer (Μηχανικός ΤΕΕ-TCG, ARB, AIA Associate, LEED GA, Envision SP) & μέλος κριτικών επιτροπών διεθνών βραβείων αρχιτεκτονικής*
Μεγάλωσα στη Γορτυνία και, όπως πολλοί από εμάς, έφυγα για να σπουδάσω και να εργαστώ σε μεγάλα αστικά κέντρα. Για χρόνια πίστευα ότι η «πραγματική» αρχιτεκτονική διαδραματίζεται μόνο εκεί: στις μητροπόλεις, στα εντυπωσιακά κτίρια, στα projects που κερδίζουν βραβεία και καλύπτονται διεθνώς.
Σήμερα, ωστόσο, ως μέλος διεθνών κριτικών επιτροπών, από τα Europe 40 Under 40 μέχρι τα RIBA UK Awards και τα WAN Awards, διαπιστώνω ότι τα πιο ενδιαφέροντα, βραβευμένα έργα δεν προέρχονται πάντα από μεγάλες πόλεις. Προέρχονται από μικρές κοινότητες που αποφάσισαν να επενδύσουν σε κάτι πολύ απλό και ταυτόχρονα ριζικό: στον δημόσιο χώρο και στην ποιότητα της καθημερινής ζωής. Και αυτό με κάνει να σκέφτομαι συνεχώς τη Γορτυνία.
Τι Κερδίζει Βραβεία Σήμερα και Τι Σημαίνει για τη Γορτυνία
Στις κριτικές επιτροπές, βλέπουμε πια έργα που δεν εντυπωσιάζουν με τη μορφή τους, αλλά με την επίδρασή τους. Η επιτυχία μετριέται όχι από το μέγεθος της επένδυσης, αλλά από το βάθος της κοινωνικής δέσμευσης και της τοπικής συμμετοχής. Βλέπω μικρά κοινοτικά κέντρα σε ορεινά χωριά που λειτουργούν ως καταλύτες κοινωνικής συνοχής, συχνά οι μόνες δημόσιες υποδομές σε απομακρυσμένα τοπία.
Ένα ενδεικτικό παράδειγμα είναι το Fronte Mare στη Σαρδηνία, ένα έργο αστικής αναγέννησης σε μικρό μεταλλευτικό χωριό που μετέτρεψε μια παραλιακή ζώνη σε δυναμικό δημόσιο χώρο με συμμετοχικές μεθόδους: περισσότεροι από 100 εθελοντές, κάτοικοι, φοιτητές, παιδιά, σχεδίασαν και κατασκεύασαν μαζί το αστικό «έπιπλο» του χώρου. Αυτό που έκανε το έργο επιτυχημένο δεν ήταν το budget, αλλά η διαδικασία συνδημιουργίας.
Όταν βλέπω τέτοια παραδείγματα, σκέφτομαι τη Γορτυνία: τις πλατείες των χωριών μας που λειτουργούν κυρίως ως χώροι στάθμευσης, τα μονοπάτια που θα μπορούσαν να συνδέουν χωριά αλλά παραμένουν ασυντήρητα, τα ποτάμια και τα ρέματα που θα μπορούσαν να γίνουν «πράσινοι διάδρομοι» αλλά σήμερα λειτουργούν μόνο ως όρια οικοπέδων.
Γιατί ο Δημόσιος Χώρος Είναι Υποδομή, όχι Πολυτέλεια
Ένα από τα πιο σημαντικά μαθήματα από τις διεθνείς κριτικές επιτροπές είναι ότι ο δημόσιος χώρος δεν είναι «διακόσμηση» ή «bonus». Είναι υποδομή ανθεκτικότητας. Σε έρευνα του καθηγητή Lawrence Vale στο MIT με τίτλο Building Resiliency, τεκμηριώνεται πώς 12 κοινότητες χαμηλού εισοδήματος σε όλο τον κόσμο πέτυχαν να αντιμετωπίσουν κλιματικές προκλήσεις όχι μέσω «ακριβών» λύσεων, αλλά μέσω έργων που ενίσχυσαν τη συμμετοχή των κατοίκων στη λήψη αποφάσεων και στη διαχείριση των δημόσιων χώρων.
Πόλεις όπως το Ρότερνταμ και η Κοπεγχάγη σχεδιάζουν πλατείες που ταυτόχρονα συλλέγουν νερό βροχής, μειώνουν τη θερμοκρασία κατά 5–7°C το καλοκαίρι και προσφέρουν χώρο για παιδική χαρά, αγορά και συναντήσεις, ό,τι ακριβώς στη διεθνή βιβλιογραφία ονομάζεται «multi-functional resilience infrastructure».
Τι θα σήμαινε αυτό για τη Γορτυνία; Ας πάρουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: τα χωριά μας έχουν πλατείες με πλάτανους , ένα πολύτιμο «κεφάλαιο» που πολλές ευρωπαϊκές πόλεις θα πλήρωναν ακριβά για να αποκτήσουν. Αλλά συχνά αυτές οι πλατείες δεν έχουν καθίσματα, δεν έχουν επαρκή φωτισμό, δεν έχουν σκιασμένες διαδρομές που να τις συνδέουν με σχολεία, καταστήματα ή εκκλησίες. Με ελάχιστη επένδυση, συντονισμένη μεταξύ δήμου, τεχνικών υπηρεσιών και κατοίκων, θα μπορούσαν να γίνουν χώροι που χρησιμοποιούνται καθημερινά, όχι μόνο κατά τις γιορτές.
Διεθνή παραδείγματα, όπως το Ribeiro do Matadouro Park στο Santo Tirso της Πορτογαλίας, δείχνουν ότι τέτοιες παρεμβάσεις δεν κοστίζουν όσο νομίζουμε. Κοστίζουν σχεδιασμό, συνέργειες και φροντίδα, και αυτό είναι κάτι που μπορούμε να το επιτύχουμε.
Ο Ρόλος των Μονοπατιών και του Τοπίου
Η Γορτυνία έχει κάτι που πολλές περιοχές της Ευρώπης ζηλεύουν: ένα δίκτυο ιστορικών μονοπατιών που συνδέει χωριά, μοναστήρια, βρύσες, γεφύρια. Σε χώρες όπως η Ελβετία, η Αυστρία και η Ιταλία, τέτοια δίκτυα έχουν γίνει η ραχοκοκαλιά του τοπικού τουρισμού, της άθλησης και της πολιτιστικής ταυτότητας.
Έρευνες όπως η μελέτη Arcadian Villages – Mountainous Countryside του ETH Zürich για τη Γορτυνία δείχνουν ότι η ενεργοποίηση αυτών των μονοπατιών δεν είναι μόνο τουριστική υπόθεση, είναι υπόθεση κοινωνικής συνοχής. Τα μονοπάτια αυτά γίνονται καθημερινές διαδρομές για μαθητές, για ηλικιωμένους, για όποιον θέλει να περπατήσει ή να κάνει ποδήλατο χωρίς να χρειάζεται αυτοκίνητο. Συνδέουν γειτονιές, ενισχύουν την τοπική αγορά και δημιουργούν αίσθηση «ζωντανού τοπίου».
Συμμετοχικός Σχεδιασμός: Η Κοινότητα ως Συνδημιουργός
Τα επιτυχημένα έργα στην ύπαιθρο δεν προέρχονται από «έξω» αποφάσεις, αλλά από άμεση διάλογο με κατοίκους και αξιωματούχους πριν ακόμη υπάρξει το πρώτο σχέδιο. Η μελέτη για την πόλη Ervy στη Γαλλία (Harvard GSD, studio Post–Rural Futures: Designing What Comes After the Village) έδειξε ότι όταν οι κάτοικοι γίνονται συνδημιουργοί, από την επιλογή θέσης ενός κτιρίου μέχρι τον προγραμματισμό των δραστηριοτήτων του, το αποτέλεσμα είναι χώροι που πραγματικά χρησιμοποιούνται, συντηρούνται και αγαπιούνται για δεκαετίες.
Αυτό που στη διεθνή βιβλιογραφία ονομάζεται «participatory design» δεν είναι πολυτέλεια, είναι μέθοδος που εξασφαλίζει ότι τα έργα ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες. Όταν οι τοπικές κοινότητες συμμετέχουν ενεργά, τα έργα είναι πιο προσαρμοσμένα, πιο ανθεκτικά και πιο οικονομικά βιώσιμα. Στη Γορτυνία, αυτό θα μπορούσε να σημαίνει ανοιχτά εργαστήρια με κατοίκους για τον σχεδιασμό μιας πλατείας, συμμετοχικές διαδικασίες για την ανάδειξη μονοπατιών ή συνεργασία με τοπικούς τεχνίτες για την αναβίωση παραδοσιακών τεχνικών δόμησης, όλα με χαμηλό κόστος αλλά υψηλή κοινωνική απόδοση.
Το Στοίχημα της Επόμενης Δεκαετίας
Ως αρχιτέκτονας που μεγάλωσε στη Γορτυνία και σήμερα αξιολογεί έργα διεθνώς, βλέπω ότι έχουμε όλα τα «συστατικά» για να κάνουμε την περιοχή μας πρότυπο βιώσιμης, ζωντανής περιφέρειας: ισχυρό τοπίο, παραδοσιακούς οικισμούς, ιστορική μνήμη, νέους με διεθνείς εμπειρίες που θέλουν να επιστρέψουν. Όπως σημειώνει ο καθηγητής Lawrence Vale του MIT, «κάθε επιτυχημένο παράδειγμα ανθεκτικότητας έχει πίσω του 15–20 χρόνια συνεχούς προσπάθειας και δέσμευσης». Δεν είναι sprint, είναι μαραθώνιος, αλλά ο χρόνος να ξεκινήσουμε είναι τώρα.
Το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε. Το ερώτημα είναι αν θα το κάνουμε. Αν θα οργανώσουμε τα εργαλεία που ήδη διαθέτουμε, από τα ευρωπαϊκά προγράμματα (ΕΣΠΑ, Life, Horizon Europe) μέχρι τη γνώση που παράγουν πανεπιστήμια και διεθνείς μελέτες, σε ένα συνεκτικό όραμα για τη Γορτυνία του 2035.
Όταν κρίνω έργα στα βραβεία, πια δεν ψάχνω μόνο για το «όμορφο». Ψάχνω για το αποτελεσματικό, το βιώσιμο, το αγαπημένο από τους χρήστες του. Και πιστεύω βαθιά ότι η Γορτυνία μπορεί να γίνει ακριβώς αυτό: ένας τόπος όπου δεν φεύγεις για να βρεις ποιότητα ζωής, τη βιώνεις εδώ, κάθε μέρα. Τα κοινοτικά κέντρα σε αγροτικές περιοχές, «δεν είναι απλώς κτίρια· είναι εκφράσεις μιας συλλογικής επιθυμίας για αυτονομία, ανάπτυξη και αξιοπρέπεια». Αυτή ακριβώς η επιθυμία υπάρχει και στη Γορτυνία, χρειάζεται μόνο να της δώσουμε χώρο να εκφραστεί, και τη στήριξη να υλοποιηθεί.
**Η Ελένη‑Στεφανία Καλαποδά είναι Αρχιτέκτονας (Μηχανικός ΤΕΕ-TCG, ARB, AIA Associate, LEED GA, Envision SP) και αστική σχεδιάστρια (Master of Science in Architecture and Urban Design, Columbia GSAPP). Έχει εργαστεί σε έργα όπως το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος SNFCC (National Opera & Library Complex σε συνεργασία με Renzo Piano Building Workshop), η Αθηναϊκή Ριβιέρα (Riviera Galleria σε συνεργασία με Kengo Kuma & Associates, το Μουσείο της Ακρόπολης (σε συνεργασία με Bernard Tschumi Architects) και διεθνή αεροδρόμια (King Salman International Airport-KSIA σε συνεργασία με Foster & Partners), και συμμετέχει σε κριτικές επιτροπές αρχιτεκτονικών βραβείων όπως τα Europe 40 Under 40 of The Chicago Athenaeum Museum, RIBA UK Sustainability Awards 2026, WAN Awards 2026, Frame Awards 2026, anotHERVIEWture Award 2026, καθώς και σε τεχνικές επιτροπές U.S. Green Building Council-USGBC LEED v5 (Water Efficiency Tag-WE TAG) και Autodesk AEC Advisory Councils. Παράλληλα, είναι μέλος της οργανωτικής επιτροπής του IEEE WIE Forum USA East 2025 (ClimateTech focus), όπου συνεισφέρει στην επικοινωνία και διάχυση γνώσης για την τεχνολογία κλίματος και τις βιώσιμες υποδομές και δρά επίσης ως reviewer, mentor και ομιλήτρια σε διεθνή συνέδρια (NeurIPS, USGBC Greenbuild, UIA World Congress of Architects amongst others). Η Ελένη‑Στεφανία Καλαποδά είναι Αρχιτέκτονας-Μηχανικός (National Technical University of Athens-NTUA),ΤΕΕ-TCG, ARB, AIA Associate, LEED GA, Envision SP) και αστική σχεδιάστρια (Master of Science in Architecture and Urban Design, Columbia GSAPP).
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Vale, L. & Campanella, T. (2024). Building Resiliency: A New Framework for Climate Adaptation in Low- and Middle-Income Communities. MIT Press. Διαθέσιμο στο: https://sustainability.mit.edu/article/building-resiliency
ETH Zürich, Studio Basel – Prof. Milica Topalović (2016). Arcadian Villages – Mountainous Countryside: A Study on Gortynia, Greece. Architecture of Territory, Chair of Architecture and Territorial Planning. Διαθέσιμο στο: https://topalovic.arch.ethz.ch/Courses/Student-Projects/FS16-Mountainous-Countryside
Harvard Graduate School of Design (2025). Post-Rural Futures: Designing What Comes After the Village (Fall 2025 Studio). Διαθέσιμο στο: https://www.gsd.harvard.edu/course/post-rural-futures-designing-what-comes-after-the-village-fall-2025/
MAR – Miniera Argentiera & LandWorks (2023). Fronte Mare: Urban Regeneration in a Small Mining Village, Sardinia. Designboom. Διαθέσιμο στο: https://www.designboom.com/architecture/fronte-mare-urban-regeneration-animates-small-mining-village-sardinia-09-10-2023/
Oh!Land studio (2013). Ribeiro do Matadouro Park, Santo Tirso, Portugal. ArchDaily. Διαθέσιμο στο: https://www.archdaily.com/777643/ribeiro-do-matadouro-park-oh-land-studio
